Tại sao có quan niệm “Tháng Giêng là tháng ăn chơi”?

Nguồn gốc quan niệm

Sở dĩ có quan niệm này là bởi, trong cơ cấu nghề nghiệp nước ta trước kia, hơn 90% dân số nước ta là nông dân. Đặc điểm của nghề nông là làm theo thời vụ. Theo cơ cấu mùa vụ đó, tháng Giêng là tháng tương đối nhàn rỗi, là thời điểm người dân ít việc phải làm nhất trong năm. Đây cũng là tháng có nhiều lễ hội nhất. Theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Việt Nam có khoảng gần 8.000 lễ hội, trong đó 2/3 diễn ra vào dịp đầu năm. Những yếu tố đó, không khó lý giải cho câu thành ngữ “Tháng giêng là tháng ăn chơi”.

Trong sách "Văn hóa Việt Nam – Tìm tòi và suy ngẫm", Giáo sư Trần Quốc Vượng đã phân tích rất kỹ. Công việc đồng áng không cho phép người nông dân ngắt quãng thời gian, lối sống phải nương tựa vào thời tiết, phải theo mùa. Cho đến nay, lối sống nông nghiệp chỉ cho phép nghỉ theo thời vụ, nghỉ giữa hai chu kỳ sản xuất. Nhịp sống xóm làng xưa, điệu sống canh nông cổ truyền dựa trên một chu kỳ bao gồm lao động và lễ hội, hai hiện tượng này luân phiên nhau trong không gian và thời gian của thôn xóm. Khi công việc nhà nông đã tương đối “nên công hoàn toàn”, nông dân tạm nghỉ vài hôm, làm cỗ cúng tổ tiên.

Ảnh minh họa

Còn theo Phó Giáo sư Trần Ngọc Thêm nhận xét trong cuốn "Cơ sở văn hóa Việt Nam", đó là tâm lý “ăn bù, chơi bù” cho những lúc đầu tắt mặt tối. “Nghề lúa nước mang tính thời vụ cao, lúc có việc thì tối tăm mặt mũi, ngay miếng ăn cũng đại khái cốt được việc thì thôi, cho nên lúc rảnh rỗi, người nông nghiệp có tâm lý chơi bù, ăn bù. Vì vậy mà ở Việt Nam, tết nhất đã nhiều, hội hè cũng lắm. Các ngày lễ tết được phân bố theo thời gian trong năm, xen vào các khoảng trống trong lịch thời vụ. Chữ “tết” là biến âm từ chữ “tiết” mà ra. Lễ tết phải gồm hai phần: cúng tổ tiên và ăn uống bù cho lúc làm lụng đầu tắt mặt tối”.

Như vậy, quan niệm “tháng Giêng là tháng ăn chơi” bắt nguồn từ cơ sở của xã hội nông nghiệp và tính thời vụ của nông nghiệp. Tuy nhiên thời nay, cơ cấu nghề nghiệp nước ta có nhiều thay đổi, tỉ lệ nông dân ít hơn trước, công nhân viên chức và người làm dịch vụ tăng dần lên. Do vậy, quan niệm này cũng đang ít nhiều thay đổi.

Chỉ mang ý nghĩa định mốc thời gian

Với nền văn minh lúa nước, người dân Việt Nam quanh năm lao động cực nhọc “một nắng hai sương”, bám sát mùa vụ để làm lụng kiếm sống, hình thánh thói quen "tích cốc phòng cơ". Tất nhiên, sau những vất vả cực nhọc sẽ là những khoảng thời gian nghỉ ngơi, sau những ngày cuồn cuộn công việc sẽ có những ngày Tết, ngày hội. Nhưng nghỉ ngơi hay đi trẩy hội ở nước ta phần nhiều gắn liền với những nghi lễ trang trọng để mở đầu cho mùa vụ sản xuất mới hay cầu cho một năm mưa thuận, gió hòa.

Quan niệm "tháng Giêng là tháng ăn chơi" có chăng là chỉ mang ý nghĩa định mốc thời gian về Tết Nguyên đán với cơ hội được nghỉ ngơi nhiều hơn ngày thường một chút, dù thời gian nghỉ ngơi ấy rất cần thiết và hợp lý, nhưng không kéo dài mãi đến nỗi bỏ bê công việc.